Hindi ve 'portakal kafirleri'

08 Nisan 2018 Pazar  |  SERBEST KÜRSÜ

Amerikalılar hindiye "turkey" diyor, kızıyoruz; biz ise bu kanatlıya "hindi" diyoruz, Hintliler de bize kızmaz mı?

Yıllardır bizim basın ve çok bilmiş yarı aydınlarımız bir kampanya başlatırlar. Son 1 yıldır çok aktif olmayan bu kampanya ne zaman yeniden başlar bilemem ama sanırım her an başlayabilir; o da nasıl olur da İngilizler ve Amerikalılar Türkiye'ye hindi anlamına gelen "turkey" derlermiş. Mektuba "turkey" yazarlarsa- mektuplar geri yollansın- yok diplomatik ilişkiler geri alınsın denir. Hattâ meyva suları, hafif sanayii ürünlerine "made in Türkiye" yazılır zaman zaman... E peki bizlerin" Hindistan'dan geldiği" varsayımızla bu kanatlıya "hindi" dememiz- aynı şekilde Ruslar da aynı mantıkla "induşka" derler- acaba Hintlileri kızdırır mı?

Hindi Amerika'nın keşfi ile dünyaya yayılmış olmasına rağmen Türkçedeki hindi kelimesinin Kolomb'un Amerika'yı Batı Hint adaları sanması ile bir ilgisi yoktur. Çünkü yine hindiye benzeyen ve Afrika kıtasına ait olan bir kuş olan Gine tavuğu, Türkler tarafından eskiden beri bilinmekteydi ve çeşitli kaynaklara göre Hint tavuğu olarak da bilinen bu kuşa halk arasında "Hint illerinden gelen kuş" manasında hindi kuş da denilmekte idi. 

Amerika'nın keşfinden sonra da halk  hindiyi de aynı isimle çağırmaya başladı. işte bu Gine tavukları İngiltere ve Amerika'ya gönderilirken, bunu gönderen Levanten tüccarlar "Osmanlı-Türk" olduğundan; kuşun adı "Türk kuşu" kalmıştır; bu bizi periyodik olarak del'lendirir.... İngiltere'ye "yeni kıtadan" gelen hindiler de İngiliz halkına "Turkey Merchants" adı ile de bilinen "Levant Company" adlı şirket tarafından ulaştırılıyordu. Hatta bu sebepten Levantenler İngilizce'de "Turkey Merchants" (hindi tüccarları) olarak da anılırdı. Türkler tarafından getirilen bu yeni kuşun adına da halk "Turkey bird"  veya "Turkey cock" (Türk horozu) ismini vermekte gecikmemiştir. Fransızcada ise Kolomb'un Amerikayı Batı Hint adaları sanmasına binaen "Hint'ten gelen" manasında "Cocq de l'Inde (Hint horozu) ve sonraları kısaca dinde denilmiştir- aynı şekilde Rusçada da "induşka" denir...

Gelelim "portakal kâfirleri" ve portakala...

Anavatanı Çin olan portakala; Sanskritte "naranga" Farsça naranc ve Arapça narenj kelimelerinden türeyerek orange halinde ingilizceye ulaşmıştır. burada "naranc"daki n harfinin düşmesi, tamamen İspanyolca ve Fransızcanın gramerinden kaynaklıdır. 14. yüzyılda İngiltere'ye ulaşan meyve  adı, "naranc elması" yani: "pomme d'orenge"dan almıştır ki, bu da  provans dilinde auranja geçişli ve öncesinde anlattığımız yoldan "naranc"dan gelir, Rusya dahil "Çin elması" der...

Avrupa'da bu meyvenin anavatanı olan "Çin" veya Sanskrit-Farsça-Arapça "naranc"dan türeme orange kelimesi  varken; neden Türkçede "portakal"dır?  (haa bu arada sizi rahatlatayım; sadece çağdaş Türkçede değildir bu Portekiz bağlantısı.)  Arnavutlar portokall, Bulgarlar portokal, Rumlar portokalli; Gürcüler portahal, Romenler portokala derler. İtalyanlar portugal veya arancia derler...işin garibi naranc kelimesinin kaynak aldığı İran'da portegal denirken, Arapça burtugal denmektedir... Hani diyoruz ya -Osmanlı her tarafı titretirdi, tüm ummanlar bizimdi- yok; maalesef...Tüm denizyolları İspanya- Portekiz egemenliğinde idi. Orta Çağda ve Çin ile Hindistan'dan gelen tüm ticareti "Portugal"lılar, yani Portekizliler yapıyordu- o yüzden de Osmanlı egemenliğindeki tüm ülkelerde şu anda kullanılan bu meyvenin adı, Orta Çağda tüm denizlere kimin hakim olduğunun tarihsel bir belgesidir...

Bu arada Portugal adı Porto Cale'den yani eski bir yerleşim yeri olan Cale'nin "limanından-port" kaynak almaktadır. Biz ise Portekiz kelimesini; "Republique Portugaise" Fransızcasından almışız. Eskiden ne güzel "portakal kâfirleri" olarak adlandırdığımız olan bu ülkenin adını!..

Bu arada... Aynı coğrafya-Çin- kökenli mandalina kelimesinin de; asıl Çincenin "mandarin" dili olması nedeniyle açıklamasını siz kıymetli kardeşlerime yapmıyorum bile... O kadarını hepimiz hemen anladık bile sanırım...

Ali Rıza Sığırcı

Yazının orjinalini kumak için tıklayın